Lissabon 1755: de ramp die de aardbevingsbouwkunde uitvond
Op Allerheiligen stortte een hoofdstad in, drie keer achter elkaar: eerst de beving, toen de vloedgolf, toen het vuur. Wat erna werd bedacht, staat er nog steeds.
Op zaterdag 1 november 1755, Allerheiligen, rond tien voor half tien 's ochtends, begon de grond onder Lissabon te bewegen. Tijdgenoten spreken van drieëneenhalf tot zes minuten. In de stad scheurden spleten open van vijf meter breed.
Het epicentrum lag niet onder de stad maar in de Atlantische Oceaan, ongeveer tweehonderd kilometer westzuidwest van Kaap Sint Vincent. De kracht is achteraf geschat en de schattingen lopen uiteen; de Amerikaanse geologische dienst USGS gaat uit van een momentmagnitude van 8,5 tot 9,0.
Drie rampen achter elkaar
Wie de beving overleefde, vluchtte naar de open ruimte bij de rivier. Dat was de logische keuze en het bleek de verkeerde: ongeveer veertig minuten later kwam het water. De tsunami trok de haven leeg en sloeg toen de kades op. Diezelfde golf was tot in Zuid-Engeland en Ierland merkbaar.
Wat de beving en het water hadden laten staan, kreeg het vuur. Op Allerheiligen brandden in elke kerk kaarsen; die kwamen in het puin terecht. De branden woedden dagen.
De schattingen lopen uiteen, maar in Lissabon kwamen vermoedelijk tussen de dertig- en veertigduizend mensen om, en in Marokko mogelijk nog tienduizend. Het was niet de eerste keer dat de stad zwaar werd getroffen; in 1356 en 1531 was het ook misgegaan.
Begraaf de doden en genees de levenden
De eerste minister, de latere markies van Pombal, overleefde. Op de vraag wat er moest gebeuren, antwoordde hij naar verluidt: begraaf de doden en genees de levenden.
Dat is geen mooie zin achteraf maar een werkprogramma. Er werden brandweerlieden op de vuurhaarden gezet en ploegen samengesteld om de duizenden lichamen weg te halen voordat ziekte kon uitbreken. Tegen het gebruik in en tegen de wens van de kerk werden veel doden op schuiten naar zee gebracht en daar begraven.
Tegelijk werd de orde met harde hand bewaard. Er werden minstens vierendertig plunderaars opgehangen, en koning Jozef I liet op verschillende plekken in de stad galgen neerzetten als waarschuwing.
De vragenlijst die een wetenschap begon
Het opmerkelijkste besluit van Pombal kostte niets en veranderde het meest. Hij stuurde een vragenlijst naar alle parochies van het land.
De vragen waren nuchter en precies. Hoe laat begon de beving en hoe lang duurde ze? Leek de schok uit de ene richting sterker te komen dan uit de andere, bijvoorbeeld van noord naar zuid? Vielen gebouwen meer naar de ene kant dan naar de andere? Hoeveel mensen zijn omgekomen?
Daarmee werd dit de eerste aardbeving die wetenschappelijk werd onderzocht op haar uitwerking over een groot gebied. Uit die antwoorden komt de moderne seismologie voort, en ook de aardbevingsbouwkunde. Iemand vroeg niet waarom het gebeurde maar hoe het zich had verplaatst.
Dat het onderzoek doel trof, bleek eeuwen later. Een seismisch onderzoek van de oceaanbodem uit 1992, langs de breukzone tussen de Azoren en Gibraltar, bracht ten zuidwesten van Kaap Sint Vincent een overschuiving van vijftig kilometer lang in beeld. Mogelijk de plek waar het begon.
Een stad die schudt maar niet valt
De wederopbouw van de Baixa, het laaggelegen centrum dat het zwaarst was getroffen, kreeg een nieuw bouwprincipe. De grond daar is onstabiel, dus versterken van losse panden had weinig zin; het hele gebied moest als één geheel worden aangepakt.
In de muren, vloeren en daken werd een flexibel houten skelet aangebracht, dat daarna werd bekleed met voorgefabriceerde onderdelen. Het idee is met opzet niet dat het gebouw stijf en sterk is, maar dat het meegeeft. Schudden mag; vallen niet.
Daarmee heeft Lissabon twee dingen tegelijk uitgevonden: vroege antiseismische bouw en vroege prefabbouw. De gelijkvormige straten van de Baixa die je nu doorloopt zijn geen esthetische keuze maar het gevolg van bouwen in serie, twee eeuwen voordat dat gewoon werd.
En de filosofie schoof mee
De ramp trof niet alleen een stad maar ook een overtuiging. Dat uitgerekend op een kerkelijke feestdag, in een van de vroomste steden van Europa, de kerken op de gelovigen vielen, liet zich moeilijk rijmen met het idee van een wereld die door een goedgunstige hand wordt bestuurd.
Voltaire gebruikte Lissabon in zijn Poème sur le désastre de Lisbonne en in Candide, waarin hij de gedachte aanvalt dat alles in deze beste van alle mogelijke werelden ten goede is. De beving leverde hem het tegenvoorbeeld.
Zo staat Lissabon aan het begin van twee dingen die je zelden in één adem noemt: de bouwvoorschriften waaraan een modern kantoorgebouw moet voldoen, en het moment waarop Europa de vraag naar het waarom van een ramp ging vervangen door de vraag naar het hoe.