De Camino: een schelp als wegwijzer
Miljoenen mensen lopen naar een graf in Galicie. Het teken dat hen de weg wijst, ligt daar op het strand.
De Camino de Santiago is geen route maar een netwerk. Vanuit heel Europa lopen wegen samen naar één punt: het heiligdom van de apostel Jacobus in de kathedraal van Santiago de Compostela, in Galicië, waar volgens de overlevering zijn resten rusten.
Dat het een netwerk is en geen pad, verklaart waarom er zoveel varianten bestaan en waarom mensen uit verschillende landen allemaal zeggen dat ze de Camino lopen terwijl ze elkaar nooit tegenkomen.
De schelp
Het symbool van de route is de sint-jakobsschelp, en die dient tegenwoordig ook letterlijk als wegwijzer: gestileerd op paaltjes, muren en stoeptegels langs de hele route.
Wat daarbij zelden wordt verteld is waar die schelp vandaan komt. Hij wordt veel gevonden op de kusten van Galicië, dus precies aan het einde van de tocht.
Dat maakt het teken iets anders dan een willekeurig embleem. Een pelgrim die terugkwam met zo'n schelp had bewijs geleverd: dit ding komt van daar, en ik ben er geweest. Het symbool was oorspronkelijk geen richtingaanwijzer maar een ontvangstbewijs.
De compostela
Dat idee van bewijs bestaat nog steeds, in geformaliseerde vorm. Wie aankomt kan een compostela krijgen: een certificaat dat de pelgrimage is volbracht.
Daar zitten voorwaarden aan. De tocht moet volgens een officiële route zijn afgelegd, en dat wordt bijgehouden met stempels die onderweg worden verzameld.
Dat is administratief en tegelijk heel oud. Een pelgrimage was in de middeleeuwen niet alleen een geloofsdaad maar ook iets dat je kon moeten aantonen, bijvoorbeeld wanneer ze als straf of als belofte was opgelegd. Er moest bewijs zijn.
De naam in het Frans
In het Frans wordt de route ook wel voie lactée genoemd, de melkweg.
Dat is geen poëtische vondst van een reisbureau. De Melkweg loopt aan de nachtelijke hemel in dezelfde richting als de route over land, van oost naar west, en verdwijnt aan de westelijke horizon, waar Galicië ligt en waar het continent ophoudt.
Voor iemand die zonder kaart en zonder bordjes op weg was, was dat een bruikbaar gegeven. De hemel wees dezelfde kant op als de weg.
Waarom hij weer druk werd
De route was eeuwenlang van groot belang, raakte daarna grotendeels in onbruik, en is in de afgelopen decennia opnieuw druk geworden.
Het opvallende aan die heropleving is dat ze maar gedeeltelijk religieus is. Veel mensen lopen de Camino zonder geloofsmotief, om redenen die uiteenlopen van sport tot rouw tot de wens om een paar weken niets te hoeven beslissen.
Dat is mogelijk omdat de vorm van een pelgrimage ook zonder de inhoud werkt. Er is een vast doel, een vaste richting, een dagritme dat door afstand wordt bepaald, en onderweg mensen die hetzelfde doen. Wat er aan het eind staat, is voor de een een graf en voor de ander gewoon het einde.
De schelp op de stoep wijst intussen voor iedereen dezelfde kant op.