Bialowieza: het bos waar dood hout mag blijven liggen
Op de grens van Polen en Belarus staat een van de laatste stukken oerbos van de Europese laagvlakte. Het verschil met een gewoon bos zie je aan wat er ligt, niet aan wat er staat.
Ooit lag er over de Europese laagvlakte een aaneengesloten bos. Daar is vrijwel niets van over. Białowieża, op de grens tussen Polen en Belarus, is een van de laatste en grootste resten ervan.
Het gebied beslaat ruim drieduizend vierkante kilometer en is aangewezen als werelderfgoed en als Natura 2000-gebied.
Wat een oerbos anders maakt
De verleiding is om te denken dat een oerbos oudere of dikkere bomen heeft. Dat klopt ten dele, maar het werkelijke verschil ligt op de grond.
In een beheerd bos wordt dood hout weggehaald. Dat is geen slordigheid maar beleid: gevallen stammen gelden als brandgevaar en als bron van ziekten, en ze zijn bovendien hout dat geld waard is.
In Białowieża blijft het liggen. Stammen vallen om, blijven jaren liggen, worden zacht, worden begroeid, en zakken uiteindelijk weg in de bodem.
Waarom dat ertoe doet
Dood hout is geen afval maar een leefgebied. Er leven soorten in die nergens anders terechtkunnen, zoals de vermiljoenkever, een soort die op de grens van bedreigd staat.
Dat is de kern van het verschil. Een beheerd bos kan er prachtig uitzien en veel bomen hebben en toch een hele groep soorten missen, simpelweg omdat het opgeruimd is. Wat in een oerbos groeit, groeit deels in wat er is gestorven.
De wisent
Het bos herbergt meer dan achthonderd wisenten, het zwaarste landdier van Europa. Dat die er lopen, is bepaald geen vanzelfsprekendheid; de soort is in het wild uitgestorven geweest en is teruggebracht uit dieren die in gevangenschap leefden.
Een zwaar grazend dier in zo'n aantal is bovendien zelf een vormende kracht. Het bos dat je ziet is niet alleen het gevolg van niet-ingrijpen maar ook van wat die kudde doet.
Het meningsverschil
Over hoe dit bos beheerd moet worden, wordt al jaren gestreden, en beide kanten voeren argumenten aan die op zichzelf redelijk klinken.
De directeur van het Poolse nationale park zei in 2011 dat kappen en herplanten het bos in vijftig jaar laat terugkeren. Dat is waar, als je bos definieert als bomen.
Maar dat is precies waar het schuurt. Vijftig jaar levert een bos op met bomen erin en zonder de opeenstapeling van dood hout, zonder de soorten die daarvan leven, en zonder de continuïteit die er duizenden jaren over heeft gedaan. Wat in een halve eeuw terugkomt, is het silhouet.
Wat je er ziet
Voor een bezoeker is het verschil eerst teleurstellend en daarna verrassend. Een oerbos oogt rommelig. Er liggen stammen door elkaar, er staan dode bomen overeind, en er is geen pad dat ergens netjes omheen gaat.
Wie dat eenmaal doorheeft, kijkt anders naar een beheerd bos. Die strakke, opgeruimde bodem waar je makkelijk doorheen loopt, is niet de natuurlijke toestand van een bos. Het is het gevolg van iemand die er elk jaar iets weghaalt.