Cairngorms: laserkaarten tonen hoe miljoenen jonge bomen vanzelf terugkeren

Op donderdag 24 september 2026 maakte een onderzoeksteam onder leiding van de University of Cambridge bekend wat een vliegtuig met een laserscanner boven de Schotse Cairngorms heeft gezien: jonge bomen verspreiden zich weer over land waar al eeuwen geen bos stond. Het onderzoek verscheen in het vakblad Journal of Applied Ecology. Het gaat om het gebied van Cairngorms Connect, een samenwerking van grondbeheerders in het nationale park.

De getallen zijn groot. Het team telde meer dan zes miljoen afzonderlijke bomen op 569 vierkante kilometer, en van elke boom de precieze hoogte. Daarvan waren er 2,65 miljoen lager dan vijf meter, iets meer dan 40 procent. Dat is het jonge opschot, het bos van de toekomst.

Waarom het bos eeuwenlang niet terugkwam

In de Cairngorms staan nog oude bossen van het Caledonische woud. De parkbeheerder beschrijft dat woud als grove dennen boven jeneverbes, tussen eik en lijsterbes, op een bodem van heide, bosbes en vossenbes. Ooit bedekte dit bos een veel groter deel van de Schotse Hooglanden.

Hoeveel er over is, hangt af van wat je meet. Van de oorspronkelijke inheemse bossen van Schotland rest volgens de onderzoekers van Cambridge nog 4 procent. Cairngorms Connect houdt het op 1 procent van het oorspronkelijke dennenbos. Het landschap bestaat nu grotendeels uit heide, veen en grasland, schrijven de onderzoekers.

Waarom groeide het bos niet vanzelf terug? Het antwoord graast op de hellingen. Edelherten en reeën eten de jonge boompjes op voordat ze kans krijgen. Cambridge noemt die vraat door herten, samen met de hoge kosten van aanplant achter hekken, als rem op de bosuitbreiding in Schotland. En de herten hebben in dit landschap vrijwel geen natuurlijke vijanden meer.

Een partnerschap dat voor roofdier speelt

Cairngorms Connect is een samenwerking van WildLand Limited, NatureScot, Forestry and Land Scotland en RSPB Scotland, met het nationale park als ondersteunende partner. Het gebied beslaat volgens de partners meer dan 600 vierkante kilometer. Ze werken met een visie voor 200 jaar en willen het bestaande bos in omvang verdubbelen, vooral door natuurlijke verjonging: bomen die zichzelf uitzaaien.

Het middel is hertenbeheer op 60.000 hectare, over de grenzen van de afzonderlijke landgoederen heen. Cairngorms Connect beschrijft dat als de rol van een natuurlijk roofdier overnemen: herten in beweging houden en elk jaar een deel van de populatie afschieten. Daarvoor werken de partners met tot 15 opgeleide jagers uit de streek.

Het onderzoek laat zien wat dat heeft opgeleverd. Na een decennium samenwerking draagt volgens Cambridge meer dan 5.235 hectare voorheen open land nu jong bos, gerekend als land met meer dan 100 bomen per hectare. Dat bos is grotendeels vanzelf ontstaan. Alleen waar geen zaadbomen in de buurt staan, is op kleine schaal geplant.

De jonge bomen staan vooral aan de randen van bestaand bos, waar de meeste zaden vallen. Toch vonden de onderzoekers ook nieuwe bomen op meer dan een halve kilometer van de bosrand. En het type bodem doet ertoe: op drassige, venige grond sloegen minder bomen aan dan op droge heide.

Zo meet je een bos vanuit de lucht

De onderzoekers werkten met lidar, vanuit een licht vliegtuig op 600 meter hoogte. De scanner schiet in hoog tempo laserpulsen naar de grond. Die kaatsen terug op bomen en andere oppervlakken. Uit de tijd die elke puls nodig heeft om terug te keren, bouwt het team een driedimensionaal beeld van het landschap, veel gedetailleerder dan metingen te voet kunnen opleveren.

Het Cambridge-team analyseerde die gegevens met een methode die door kunstmatige intelligentie wordt ondersteund. Metingen op de grond en veldtellingen van Cairngorms Connect en RSPB Scotland bevestigden dat de uitkomsten kloppen.

"Dat we jonge bomen zo nauwkeurig en op zo'n enorme schaal kunnen karteren, is een doorbraak voor het volgen van natuurherstel", zei onderzoeker Aland Chan van het Centre for Landscape Regeneration van Cambridge, die het werk mede leidde, in het persbericht van de universiteit.

Ook de parkbeheerder heeft grote plannen. Binnen het programma Cairngorms 2030 wil de Cairngorms National Park Authority tussen 2023 en 2028 het met inheemse bomen bedekte oppervlak in het park met minstens 21.000 hectare uitbreiden. Daar hoort ook aanplant bij, van soorten als ratelpopulier en zeldzame bergstruiken.

In de bossen leven soorten als het auerhoen en de rode eekhoorn, die volgens de onderzoekers in Schotland nu beperkt zijn tot de overgebleven bosfragmenten.

Open, drassige heide met verspreide jonge dennen en enkele dode bomen, met op de achtergrond de Cairngorms onder een wolkenlucht (juli 2024). · Stijndg, CC BY-SA 4.0