De bora: de wind die bruggen sluit

Er staan windschermen langs de kustsnelweg tussen Zadar en Karlobag. Niet als proef, maar omdat het nodig bleek. Op 21 december 1998 werd op de Maslenicabrug ten noorden van Zadar een windstoot gemeten van negenenzestig meter per seconde. Dat is achtenveertig kilometer per uur boven de tweehonderd.

Tijdens de kerstdagen van 2003 werd op de A1 bij de Sveti Roktunnel zelfs een waarde van driehonderdvier kilometer per uur afgelezen. Die meting geldt niet als officieel record, maar ze zegt iets over de orde van grootte waar we het over hebben.

Wat een bora is

De bora is een noordelijke tot noordoostelijke valwind langs de Adriatische Zee. Valwind, of katabatische wind, betekent dat de lucht niet wordt voortgeduwd maar naar beneden valt: koude, zware lucht die van hoog land naar de kust stort.

Hij waait in vlagen, niet in een gelijkmatige stroom. Dat is precies waarom hij gevaarlijk is voor verkeer: tussen twee stoten kan het bijna stil zijn. Hij komt vooral in de winter, hij treft de kuststrook, en boven open zee zwakt hij af.

Waarom juist daar

Achter de Kroatische kust ligt een muur. Het Velebitgebergte strekt zich over honderdvijfenveertig kilometer uit langs zee en vormt een scheiding tussen twee werelden: aan de ene kant het besneeuwde binnenplateau, aan de andere kant de Middellandse Zeekust.

De bora waait het hardst als een polair hogedrukgebied boven dat koude, besneeuwde achterland ligt terwijl er zuidelijker een rustig lagedrukgebied hangt. Dan staat er koude lucht opgestapeld achter een bergrug, met aan de andere kant zee. Die lucht zoekt de weg naar beneden.

De plekken waar het het hardst gaat, zijn de plekken waar die muur een gat heeft: bij Senj, bij Stara Novalja, bij Karlobag, en bij de zuidelijke mond van de Sveti Roktunnel. Daar kan de wind tweehonderdtwintig kilometer per uur halen.

Waarom hij koud blijft

Hier wordt het interessant voor wie de foehn kent. Een foehn daalt ook van een gebergte af, maar komt warm beneden aan: hij heeft zijn vocht aan de andere kant afgegeven en int bij het dalen de vrijgekomen warmte.

De bora doet dat niet. De lucht die naar beneden stort is zo koud begonnen dat de opwarming door het dalen het niet goedmaakt. Wat aankomt is nog steeds winterlucht, nu met kracht.

Daarmee staat de bora in dezelfde familie als de mistral, die van Zuid-Frankrijk de Golf van Lion op blaast en ook koud blijft. Drie winden die van hoog naar laag gaan, en maar een ervan wordt warm.

Licht en donker

De Italianen en Kroaten onderscheiden twee soorten, en dat is geen folklore maar een bruikbaar verschil.

De bora chiara, de heldere bora, waait onder een hogedrukhemel: strakblauw, ijzig, met een zicht tot in de verte. De bora scura of skura bura, de donkere bora, komt met wolken die zich op de heuveltoppen verzamelen en naar zee trekken, met regen of sneeuw erbij.

Dezelfde wind, dezelfde richting, en een compleet ander gezicht. Wie op de kust woont kijkt dus eerst naar de kam voordat hij naar de zee kijkt.

Zichtbaar op zee

De bora is te zien voordat hij je bereikt. Vanuit een vliegtuig boven de Kvarnerbaai toont de zee lange witte strepen: schuim dat door de vlagen in banen over het water wordt getrokken, evenwijdig aan de windrichting. Dat patroon staat er alleen bij bora.

Een naam die ouder is dan de kaart

In het Grieks heet de noordenwind boras. Taalkundigen vermoeden dat de naam teruggaat op een oude wortel die berg betekent, dezelfde die het Slavische gora en het Sanskriet giri opleverde.

Dat zou betekenen dat de wind niet naar zijn richting is genoemd maar naar waar hij vandaan komt: van de berg. Voor wie in Senj woont is dat geen etymologie maar een beschrijving.