De mistral: waarom de lucht boven de Provence zo schoon is
Een koude noordwestenwind die dagen achtereen kan doorgaan en de hemel leegveegt. De verklaring die je het vaakst hoort, een trechter in het Rhonedal, klopt maar half.
De mistral is een koude noordwestenwind die vanuit Zuid-Frankrijk de Golf van Lion op blaast. Volgens Météo-France kan hij gemiddeld vijftig kilometer per uur halen, met windstoten van tachtig tot honderd kilometer per uur, soms meer. En hij houdt aan: dagenlang, soms langer dan een week. Een los luik krijgt weinig rust.
Twee drukgebieden trekken aan dezelfde lucht
De mistral ontstaat als er een hogedrukgebied boven de Golf van Biskaje ligt en een lagedrukgebied rond de Golf van Genua. Tussen die twee gaat lucht stromen. Koude lucht uit het noorden wordt aangezogen en versnelt door de lagere doorgangen tussen de uitlopers van de Alpen en de Cevennen.
De omstandigheden zijn extra gunstig als er net een koud regenfront over Frankrijk is getrokken, van noordwest naar zuidoost, tot aan de Middellandse Zee. Dan ligt de koude lucht al klaar.
De trechter verklaart niet waar hij het hardst is
Bijna overal lees je dezelfde uitleg: het Rhonedal is lang en ingesloten, de lucht wordt door een vernauwing geperst en gaat daardoor sneller. Het venturi-effect.
Die uitleg is niet onjuist, maar hij is onvolledig, en dat merk je aan een simpele toets. Als de trechter het verhaal was, zou de wind het hardst moeten waaien op het smalste punt van het dal, ten zuiden van Valence. Dat is niet zo. De mistral bereikt zijn hoogste snelheid veel zuidelijker, waar het dal juist breder is geworden.
Er is nog iets dat niet past. De mistral is geen dalverschijnsel. Hij waait tot ongeveer drie kilometer hoogte, tot in de troposfeer. Op de top van de Mont Ventoux, negentienhonderd meter, staat hij keihard terwijl de vlakte eronder heel breed is. Een trechter op grondniveau verklaart dat niet.
Wat wel meespeelt: koude lucht is dichter dan warme lucht. Die massa's stromen vanaf de bergen en door de dalen omlaag naar het lage land. Dat is het zwaartekrachtdeel van het verhaal, en dat werkt ook waar geen vernauwing zit.
Waarom hij koud blijft en een foehn warm wordt
Dat afdalen lijkt op een foehn, de wind die in de Alpen aan de andere kant van de bergen naar beneden komt. Maar er is een verschil dat je meteen in je gezicht voelt.
Dalende lucht warmt door samendrukking op. Toch voelt een mistral koud aan: hij voert koude lucht uit het noorden aan. Je kunt hem dus niet gelijkstellen aan de warme, droge föhn aan de lijzijde van de Alpen. De herkomst van de lucht en haar hele route tellen mee.
Het licht, en de uitzondering
De mistral is droog. Hij brengt meestal een wolkeloze hemel en fel zonlicht, en daar komt zijn reputatie vandaan: de wind die de lucht schoonveegt. Wie ooit heeft gezien hoe scherp de contouren van de Alpilles staan op een dag met mistral, begrijpt waarom schilders naar dit licht zijn afgereisd.
Maar er bestaat ook een mistral noir, een zwarte mistral, die juist wolken en regen meebrengt. Die ontstaat als het Azorenhoog zich uitstrekt en ongewoon vochtige lucht uit het noordwesten aanzuigt. Zelfde windrichting, ander weer. De mistral is dus geen garantie voor blauw.
Wat de naam zegt
Mistral komt uit het Languedocdialect van het Occitaans en betekent meesterlijk. Dezelfde wind heet mestral in het Catalaans, maestrale in het Italiaans en Corsicaans, en majjistral op Malta. Een wind die in vier talen dezelfde naam draagt, waait al lang genoeg om er een te verdienen.
Wie langs de Middellandse Zee vaart, merkt hem ook buiten de kust: tussen Corsica en de Balearen veroorzaakt de mistral geregeld plotselinge stormen. Wat op het land een heldere dag is, is op zee een reden om binnen te blijven.