Giant's Causeway: waarom afkoelende lava in zeshoeken breekt
Veertigduizend zuilen die zo netjes in elkaar passen dat het gemaakt lijkt. De legende maakt er een dam naar Schotland van; de geologie vertelt een ander, minstens zo boeiend verhaal.
Aan de noordkust van County Antrim, een kilometer of vijf ten noordoosten van Bushmills, loopt een vloer van steen de zee in. Ongeveer veertigduizend basaltzuilen, de meeste met vijf, zes of zeven zijden, zo strak tegen elkaar dat er nauwelijks een mes tussen kan.
Het is precies die regelmaat die eeuwenlang voor verwarring zorgde. Iets wat zo geordend is, hoort gemaakt te zijn.
Wat er werkelijk gebeurde
De zuilen zijn het gevolg van een oude vulkanische spleeteruptie, onderdeel van de Noord-Atlantische magmatische provincie die in het Paleogeen in dit gebied actief was. Er stroomde lava uit, en die lava moest afkoelen.
Afkoelend gesteente krimpt. Krimp levert spanning op, en spanning zoekt de goedkoopste uitweg: scheuren. Het bijzondere is dat die scheuren niet willekeurig lopen.
Het afkoelingsfront beweegt van het oppervlak de massa in. Na de eerste meters organiseert het scheurpatroon zich tot een raster van min of meer gelijke breedte. Hoe breed die kolommen worden, hangt af van de materiaaleigenschappen van het gesteente en van de snelheid waarmee dat front zich verplaatst. Langzame afkoeling geeft brede zuilen, snelle afkoeling smalle.
Zeshoeken zijn daarbij geen wet maar een uitkomst. Het is de vorm die een vlak het efficiëntst opdeelt bij gelijkmatige spanning, en daarom komt hij het meest voor. Vandaar ook de vijf- en zevenhoeken ertussen: waar de spanning niet gelijkmatig was, gaf het patroon mee.
Dit is trouwens geen verschijnsel van basalt alleen. Zuilvormige splijting komt ook voor in andesiet, ryoliet en tuf, zowel in lavastromen als in ondiepe intrusies.
Waarom dit gesteente de wetenschap heeft veranderd
De Causeway was niet zomaar een bezienswaardigheid. In de achttiende eeuw woedde een fel debat over de vraag waar basalt vandaan kwam: uit water neergeslagen of uit vuur gestold.
Deze kust leverde het bewijsmateriaal. Susanna Drury schilderde de kust rond 1739. Prenten naar haar werk verspreidden het beeld in de jaren 1740 en hielpen geologen het landschap te bestuderen. In oktober 2022 nam de internationale unie van geologische wetenschappen de paleocene gesteenten van de Causeway op in haar lijst van honderd geologische erfgoedplaatsen ter wereld, juist vanwege die rol.
Waarom Schotland in het verhaal zit
Het verhaal wil dat de reus Fionn mac Cumhaill de dam bouwde om naar Schotland te kunnen lopen, en dat zijn tegenstander Benandonner er halverwege van schrok, terugvluchtte en de dam achter zich vernielde.
Aan de Schotse kant staan vergelijkbare basaltzuilen bij Fingal’s Cave op Staffa. Beide landschappen horen bij de vulkanische geschiedenis van deze regio, maar ze ontstonden uit verschillende uitbarstingen. Het waren geen uiteinden van één stenen brug.
De gelijkenis tussen de twee kusten past prachtig bij het verhaal over een reuzendam. Dat maakt de legende begrijpelijk, zonder haar tot geologische verklaring te maken.
Eén nuance hoort erbij: in de Ierse mythologie is Fionn mac Cumhaill helemaal geen reus. Hij is een held met bovennatuurlijke gaven. Dat hij in dit ene verhaal tot reus is uitgegroeid, komt doordat het landschap om een reus vroeg.