Het Museumeiland: vijf musea op een eiland in de Spree
Berlijn legde zijn verzamelingen op een eiland in de rivier. Dat leverde een uniek ensemble op en een probleem dat nooit meer weggaat.
Midden in Berlijn splitst de Spree zich en vormt een langgerekt eiland. Op de noordelijke helft daarvan staan vijf musea bij elkaar, binnen loopafstand.
Dat is zeldzaam. In de meeste hoofdsteden liggen de grote verzamelingen verspreid over de stad, gegroeid waar toevallig ruimte was. Hier zijn ze op één plek gezet, en dat was een besluit.
Waarom een eiland
De keuze had praktische en symbolische kanten die elkaar versterkten.
Praktisch: een eiland is begrensd. Je weet precies hoeveel ruimte er is, en wat je erop zet, staat bij elkaar. Voor een negentiende-eeuwse staat die zijn verzamelingen wilde ordenen, was dat aantrekkelijk.
Symbolisch: door musea op een afgescheiden stuk grond te zetten, maak je er een district van. Je gaat er niet toevallig langs; je gaat erheen. Het eiland werd daarmee een gebaar over de plaats van kunst en wetenschap in de stad.
Het probleem dat meteen ontstond
En daar zit ook meteen de keerzijde, die al vroeg duidelijk werd.
Toen in 1904 het Kaiser-Friedrich-Museum opende, het huidige Bodemuseum, was al duidelijk dat er meer ruimte nodig was. Een eiland groeit niet mee.
Dat is het structurele probleem van dit ensemble. Collecties breiden uit, museumeisen veranderen, klimaatbeheersing en toegankelijkheid vragen ruimte die er in 1830 niet hoefde te zijn. Maar de grens van het terrein ligt vast, want de rivier bepaalt hem.
Wat dat nu betekent
De gevolgen zijn op dit moment goed te zien. Het Pergamonmuseum is sinds oktober 2023 volledig gesloten. Het museum kondigt aan dat de noordvleugel en het noordelijke middendeel, met onder meer het Pergamonaltaar, op 4 juni 2027 terugkeren; de zuidvleugel blijft naar verwachting tot ongeveer 2037 dicht.
Dat is geen op zichzelf staand geval maar het uiterste voorbeeld van een terugkerend patroon: op het Museumeiland is er bijna altijd wel iets dicht. Wie hier komt, treft zelden alle vijf de musea tegelijk open aan.
Deels komt dat door achterstallig onderhoud en door de geschiedenis van de stad: oorlogsschade, deling, en decennia waarin er aan de oostkant weinig geld was. Deels is het gewoon wat er gebeurt als je vijf grote gebouwen op een vaste plek zet en ze allemaal even oud laat worden.
Wat het toch bijzonder maakt
Ondanks dat, of eigenlijk juist daardoor, is het eiland de moeite waard. Je ziet er niet alleen collecties maar ook een idee: dat je de wereld kunt ordenen door haar naast elkaar te leggen.
De gebouwen dateren uit verschillende perioden en zijn in verschillende stijlen gebouwd, maar ze staan in één opzet. Wie van het ene naar het andere loopt, doet in tien minuten wat in andere steden een dag kost.
Dat het onderhoud van die opzet inmiddels een project van decennia is geworden, hoort bij de rekening. Een ensemble bouwen is één besluit; het openhouden is een verplichting zonder einddatum.