Marseille: de Foire aux santons loopt tot 3 januari 2027

Op 14 november 2026 beginnen op de Quai du Port in Marseille de kraampjes van de santonniers, de makers van kleine kleifiguren voor de kerststal. De 224e Foire aux santons loopt tot en met 3 januari 2027 en de toegang is gratis. Ze opent met een mis in het Provençaals in de kerk Saint-Cannat-les-Prêcheurs, gevolgd door een optocht in klederdracht met tamboerijnen.

De eerste santons verschenen in de twaalfde eeuw in Marseille, als kleine gesneden geboortefiguurtjes in kerken. Het woord santon komt waarschijnlijk van santibelli, een kleifiguurtje, en is voor het eerst opgetekend in 1826. De eerste levende kerststal ontstond in 1223 in Italië, bedacht door Franciscus van Assisi. Franciscaner monniken brachten de gewoonte naar de Provence. In de Franse Revolutie werden kerststallen in kerken verboden. De inwoners van Marseille richtten ze toen thuis in, in het geheim, met stof, papier-maché en zelfs brood: wat er maar was.

Aan het eind van de achttiende eeuw kwam de santon-industrie op gang. Jean-Louis Lagnel vormde de figuurtjes uit klei, zodat gewone mensen ze konden betalen. Zijn santons waren nog niet gebakken. Het bakken kwam veel later: Thérèse Neveu uit Aubagne wordt ervoor genoemd, waardoor de figuurtjes steviger werden. De kleiindustrie van Aubagne gaat terug tot de Romeinse tijd en gaf op haar hoogtepunt werk aan een kwart van de bevolking. Vroege kerststallen hadden beschilderd en verguld hout, de latere santons zijn van klei.

In 1803 stonden de santons voor het eerst in het openbaar op de foor op de Cours Saint-Louis in Marseille, met drie verkopers. In de negentiende eeuw kwamen de eerste meesters-santonniers, en Marseille werd de hoofdstad van de santon. De foor verhuisde later naar de Allées de Meilhan, de Place Général de Gaulle en het Vieux-Port, waar hij nu staat. In 1886 werden 180.000 santons verkocht.

In het begin toonden de figuurtjes de geboorte van Christus. Later kwamen mensen uit het dagelijks leven erbij: de pastoor, de herbergier, de visverkoopster en de herder. In de Provençaalse kerststal staat ook de molenaar met zijn zak meel op een ezel, naast de boerin, de onderwijzeres en de dorpsnotabelen. De simpele Pistachié hoort erbij, Pimpara de rondreizende scharenslijper die altijd roddels heeft, en de engel Bouffarel, die op een trompet blaast om het kind aan te kondigen.

Het leukste detail is een kerststal die niet stilstaat. In de stal van Daniel Coulomb wordt de zwangere Maria op 24 december om middernacht vervangen, op het moment dat het kind in de kribbe wordt gelegd. Coulomb maakte die zwangere Maria na overleg met een priester. Het haalde de kranten en in de eerste twee dagen werden er meer dan 1.000 verkocht. Een kerststal is daar geen plaatje, maar een verhaal dat op een vaste avond een volgend hoofdstuk krijgt. In Aubagne gaat het ritueel nog verder: de figuren van Pagnol worden op 3 december opgeborgen, op 4 december, de feestdag van Sainte Barbe, nemen de traditionele kerstfiguren hun plaats in, en op 2 februari, Maria Lichtmis, wisselen ze weer terug.

Een santonnier verzamelt twijgjes en plantjes voor de accessoires. Tijm kan dienen als piepkleine olijfboom, met zwarte kraaltjes ter grootte van een speldenkop als olijven. De santons staan naar grootte gerangschikt, zodat er perspectief ontstaat, en de kostuumdetails zijn zorgvuldig, zoals een groene bruidsjurk of een huisvrouw met de sleutels van het huis op haar kleren. Op de foor staan ongeveer twintig kramen van santonniers. De makers verbinden zich aan traditionele methoden, zoals het maken van santons in de Provence van klei. Er bestaat een certificering, Fabrication Provence. Elk weekend is er een santon-workshop, dagelijks zijn er ritten op een ezel en op zondagochtend zijn er kookworkshops. Op woensdag en in het weekend treden folkloregroepen op, met muziek, dans en signeersessies.

Ook de kerststal verandert mee. Naast de pastoor, de herder en de visverkoopster staan er nu santons van bekende personen: Lino Ventura, Marcel Pagnol, Fernandel en dit jaar Jean-Claude Dusse. Wie de figuurtjes van de afgelopen eeuwen naast elkaar legt, ziet hoe het dorp in de kribbe telkens een ander dorp werd.

Marseille is niet de enige stad met zo’n markt. Bekende santons-foren zijn er ook in Aix-en-Provence, Arles en Aubagne. In Marseille begon de foor in 1803 met drie verkopers. Nu staan er ongeveer twintig, aan het water, na eerdere verhuizingen. Wat ooit een noodoplossing in de huiskamer was, is een jaarlijkse markt van zes weken geworden.

Praktisch

Loopt tot: 3 januari 2027 (start 14 november)

Plaats: Quai du Port, Vieux-Port, Marseille

Toegang: gratis

Editie: de 224e Foire aux santons

Bronnen en beeldcredits →