Stonehenge bij de equinox: waarom de stenen niet op de herfstnachtevening zijn gericht
Op 23 september 2026 zette English Heritage de stenencirkel van Stonehenge bij zonsopkomst open voor de herfstnachtevening. Wat een equinox is, waarop de bouwers het monument wél richtten en waarom de nachtevening toch bezoekers trekt.
Voor woensdag 23 september 2026 had English Heritage, dat het monument beheert, bezoekers toegang beloofd tot het veld met de stenencirkel, zodra het licht dat toeliet. Het vroeg bezoekers wel de stenen niet aan te raken of te beklimmen: aanraking beschadigt het oppervlak en de zeldzame korstmossen die erop groeien.
Het is een bijzondere dag. Toch is de nachtevening niet de dag waarvoor Stonehenge ooit is gebouwd. Dat verhaal begint bij de zon zelf.
Wat een equinox eigenlijk is
De aardas staat scheef. Daardoor verlicht de zon het ene halfrond meer dan het andere, afhankelijk van waar de aarde in haar baan staat. Op twee momenten per jaar verlicht de zon het noordelijk en het zuidelijk halfrond even sterk. Dat zijn de equinoxen, legt het Royal Observatory Greenwich uit. De zon staat dan recht boven de evenaar, en dag en nacht duren ongeveer even lang, schrijft de Britse weerdienst Met Office. Het woord komt uit het Latijn en betekent "gelijke nacht".
In 2026 viel de herfstnachtevening volgens het Royal Observatory Greenwich in de vroege uren van 23 september, Britse tijd. Omdat het om één moment wereldwijd gaat, kan de datum per tijdzone verschillen.
Of de herfst dan begint, is een kwestie van afspraak. Sommigen zien de nachtevening als begin van het seizoen, anderen als het midden ervan, schrijft het Royal Observatory. Voor het Met Office markeert de herfstnachtevening het begin van de herfst: vanaf dan duren de nachten langer dan de dagen.
Gebouwd op de zonnewendes
Stonehenge is in fasen gebouwd. Het eerste monument was een aarden wal met gracht van ongeveer 5.000 jaar geleden. De stenencirkel volgde in de late jonge steentijd, rond 2500 voor Christus. Samen met Avebury vormt Stonehenge het hart van een werelderfgoed dat bekendstaat om zijn dichte concentratie prehistorische monumenten.
De stenen staan niet zomaar. Stonehenge en een aantal andere monumenten in de omgeving zijn gericht op de zonsopkomst op midzomer en de zonsondergang op midwinter, schrijft de coördinatie-eenheid van het werelderfgoed. English Heritage beschrijft hoe dat werkt. Wie op midzomer midden in de cirkel staat, ziet de zon net links van de Heel Stone opkomen, een losse steen ten noordoosten van de cirkel. Op midwinter ging de zon oorspronkelijk onder tussen de twee staanders van het hoogste trilithon, twee rechtopstaande stenen met een deksteen. Dat effect is verloren gegaan, omdat de helft van dat trilithon is omgevallen.
Misschien koos men de plek zelfs om die reden. Onder de Avenue, de wal die Stonehenge met de rivier de Avon verbindt, lopen natuurlijke ribbels en geulen uit de ijstijd. Die liggen toevallig in de lijn van de zonnewende. Het National Trust, dat het omringende landschap beheert, schrijft dat dit natuurlijke verschijnsel de plek waarschijnlijk voor het eerst bijzonder maakte.
English Heritage denkt dat midwinter voor de bouwers misschien belangrijker was dan midzomer. Wie over de Avenue naar de stenen loopt, heeft de lijn naar de ondergaande midwinterzon recht voor zich.
Waarom dan toch de nachtevening?
Hier wordt het eerlijk. Er is geen bewijs dat de bouwers van Stonehenge de momenten halverwege de zonnewendes, in lente en herfst, markeerden, schrijft English Heritage. Archeo-astronomen achten het onwaarschijnlijk dat de equinoxen iets betekenden voor de mensen in de prehistorie. Wel komen mensen er tegenwoordig bij de lente- en herfstnachtevening samen om de zon te zien opkomen.
De nachtevening op Stonehenge is dus vooral een moderne gewoonte op een oude plek. Voor veel bezoekers is Stonehenge een heilige plaats, schrijft English Heritage, en het vraagt hen om de stenen en elkaar te respecteren.
Wie naar de stenen loopt, doorkruist bovendien een veel groter oud landschap. De wandeling vanaf het bezoekerscentrum gaat over heuvelland van het National Trust, dat rond de cirkel 827 hectare kalkgrasland beheert. Daar liggen onder meer de Avenue en grafheuvels uit de bronstijd.
De stenencirkel van Stonehenge onder een grote, lichte wolkenlucht, gezien vanuit het zuidwesten; in de verte lopen bezoekers over het grasland. · TobyEditor, CC BY 4.0